Publikacje

Zeszyty Naukowe MWSE w Tarnowie » 2011, Alejziak Bożena, Edukacja, nr 2(19), Prace z Zakresu Zarządzania, Turystyka » ,

BOŻENA ALEJZIAK: Innowacyjność oferty muzealnej w edukacji kulturowej dzieci i młodzieży na przykładzie wybranych obiektów muzealnych w Krakowie

Pobierz artykuł w PDF

    STRESZCZENIE: Muzeum we współczesnym świecie spełnia wiele potrzeb młodzieży, takich jak: potrzebę doznań estetycznych, pogłębiania wiedzy, potrzebę przyjemnego i wartościowego spędzania wolnego czasu. Z tego względu celem niniejszego artykułu było przeanalizowanie oferty edukacyjnej proponowanej przez kilka wybranych placówek muzealnych w Krakowie w kontekście jej atrakcyjności i innowacyjności. Do analizy wybrano największą jednostkę, jaką jest Muzeum Narodowe, oraz jednostki posiadające specjalistyczną ekspozycję, do których zaliczyć można Muzeum Historyczne, Muzeum Przyrodnicze, Muzeum Kopalni Soli w Wieliczce, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”. Z punktu widzenia turystyki oraz młodych zwiedzających największe znaczenie ma atrakcyjne udostępnianie zbiorów, ich fachowe objaśnienie oraz oferowanie ciekawych przedsięwzięć edukacyjnych w oparciu o własną kolekcję.

    Aby obiekty muzealne zmieniały swój wizerunek z tzw. „sanktuariów kultury” na obiekty nowoczesne i atrakcyjne dla młodego turysty, konieczne jest wprowadzanie zmian w sposobie prezentacji ekspozycji. Najważniejsze znaczenie ma tutaj wykorzystanie technik komputerowych oraz wiedzy informatycznej, czyli proponowanie multimedialnego charakteru ekspozycji muzealnej, udostępnianie zbiorów w sieci, proponowanie spotkań muzealnych na zasadzie strategii aktywnego uczestnictwa, zapewnianie wysokiego stopnia interaktywności oraz zasady „hands-on”. Analizowane muzea w pełni spełniają powyższe kryteria i można je uznać za nowoczesne placówki muzealne, które prezentują swoją ekspozycję na wysokim europejskim poziomie. Charakterystyczną cechą turystyki muzealnej jest duży udział w ofercie tematycznych wycieczek jednodniowych. Sporym mankamentem działalności muzeów jest słaba promocja i reklama posiadanych produktów edukacyjnych i wynikający stąd lokalny zasięg oraz mała znajomość posiadanej oferty przez turystów spoza regionu.

    1. Wprowadzenie

    Muzea przez długie lata uważane były za „świątynie” kultury wysokiej, a sposób prezentacji ekspozycji nie zachęcał do częstego ich odwiedzania. Szczególnie dla młodych osób zwiedzanie muzeów łączyło się z nudą, a pobyt w nich wynikał z konieczności realizowania obowiązkowego punktu w programie wielu wycieczek szkolnych. Dziedzictwo kulturowe prezentowane w statyczny sposób niezbyt interesuje dynamiczną, chętną do poznawania świata, ale w ciekawy sposób, młodzież. Tak organizowane wycieczki do muzeów są interesujące dla młodzieży raczej z punktu widzenia nieobecności w szkole niż obcowania z wartościami dziedzictwa kulturowego.

    Niską frekwencję młodzieży w muzeach potwierdzają badania na temat aktywności turystycznej młodzieży wykonywane od wielu lat przez Instytut Turystyki w Warszawie. Wynika z nich, że w latach 2002–2009 (1, s. 38, 47; 2, s. 38, 47; 3, s. 38, 47; 4, s. 38, 47; 5, s. 38, 47; 6, s. 38, 47; 7, s. 99–117) zwiedzanie muzeów i zabytków nie było zbyt często wybieraną formą organizacji czasu podczas wyjazdów turystycznych. Na przykład podczas wyjazdów długoterminowych w latach 2006–2009 zwiedzanie muzeów, skansenów, zabytków dotyczyło mniej niż co piątego młodego turysty. Turystyka kulturowa swój renesans przeżywała w roku 2005, kiedy prawie co czwarty respondent w wieku 15–19 lat zadeklarował, że głównym celem wyjazdu turystycznego było poznawanie dziedzictwa kulturowego własnego kraju. Do chwili obecnej w turystyce kulturowej nigdy więcej nie uczestniczyła tak liczna grupa młodych turystów. Podobnie słabo wypada uczestnictwo w turystyce kulturowej podczas wyjazdów krótkoterminowych. Szczególnie dotyczy to lat 2007–2009, kiedy jeszcze bardziej (prawie trzykrotnie) spadło zainteresowanie młodych osób kulturą wysoką w porównaniu z okresem 2003–2006.

    Ze względu na niewielkie zainteresowanie młodzieży dziedzictwem kulturowym, a także świadomość tego, iż ten stan rzeczy należałoby zmienić, celem niniejszego artykułu jest analiza niektórych aspektów oferty muzealnej, skierowanej do dzieci i młodzieży przez wybrane muzea w Krakowie. Dzieci i młodzież to jeden z ważniejszych segmentów turystyki, dlatego nawyki uczestnictwa w kulturze należałoby kształtować od najmłodszych lat. Konieczna jest więc zmiana bądź modyfikacja podejścia muzeów do prezentacji własnych ekspozycji poprzez wprowadzanie nowoczesnych, innowacyjnych i atrakcyjnych edukacyjnych ofert muzealnych oraz sposobu ich udostępniania. Innowacje produktowe i technologiczne z pewnością poprawiłyby niski poziom uczestnictwa dzieci i młodzieży w turystyce muzealnej.

    2. Definicje i pojęcia

    Przystępując do analizy edukacyjnej oferty muzealnej skierowanej do dzieci i młodzieży jako jednego z najważniejszych segmentów rynku turystycznego, w pierwszej kolejności należy zdefiniować kilka omawianych w niniejszym artykule pojęć, takich jak: muzeum, turystyka muzealna, innowacje oraz innowacje w turystyce. Zgodnie z polską ustawą (8) „muzeum jest jednostką organizacyjną, nie nastawioną na osiąganie zysku, której celem jest sprawowanie opieki nad zabytkami, informowanie o wartościach i treściach gromadzonych zbiorów, upowszechnianie podstawowych wartości historii, nauki i kultury polskiej oraz światowej, kształtowanie wrażliwości poznawczej i estetycznej oraz umożliwianie kontaktu ze zbiorami”. Ponadto ważnymi celami muzeum jest gromadzenie zabytków w statutowo określonym zakresie, katalogowanie i naukowe opracowywanie zgromadzonych muzealiów, przechowywanie gromadzonych zabytków w warunkach zapewniających im właściwy stan zachowania i bezpieczeństwa oraz magazynowanie ich w sposób dostępny do celów naukowych, zabezpieczanie i konserwacja muzealiów oraz w miarę możliwości zabezpieczanie zabytków archeologicznych, obiektów kultury materialnej i przyrody, urządzanie wystaw, organizowanie badań i ekspedycji naukowych, w tym archeologicznych, a w szczególności prowadzenie działalności edukacyjnej, udostępnianie zbiorów dla celów edukacyjnych, zapewnianie właściwych warunków zwiedzania i korzystania ze zbiorów, prowadzenie działalności wydawniczej.

    Dziedzictwo kultury i turystyka to czynniki, które wzajemnie się uzupełniają. Turystyka nigdy nie rozwinęłaby się na taką skalę, gdyby nie dziedzictwo kulturowe. I odwrotnie: dziedzictwo kulturowe nie miałoby szans dotrzeć do szerokich kręgów odbiorców, gdyby nie podróże turystyczne. Tak więc według Armina Mikosa von Rohrscheidta (9, s. 61) „turystyka muzealna to przedsięwzięcie o charakterze turystycznym, dla którego głównym motywem podjęcia podróży i celem jest wizyta w jednym lub kilku obiektach muzealnych”. Aby obiekty muzealne zmieniały swój wizerunek z tzw. „sanktuariów kultury” na obiekty nowoczesne i atrakcyjne dla młodego turysty, konieczne jest wprowadzanie innowacyjnych zmian w prezentacji ekspozycji.

    Innowacja to wprowadzenie do praktyki w przedsiębiorstwie nowego lub znacząco ulepszonego rozwiązania w odniesieniu do produktu (towaru lub usługi), procesu, marketingu, a także w zakresie organizacji i zarządzania (10; 11, s. 25 i n.). Innowacyjność w turystyce – jako sferze usługowej – określana jest natomiast bardzo szeroko i odnosi się zarówno do produktów, jak i procesu świadczenia usług, zarządzania przedsiębiorstwem, logistyki czy tworzenia relacji z otoczeniem.

    Specyficzne dla usług turystycznych cechy sprawiają jednak, że proces innowacyjny pod wieloma względami jest odmienny niż w przypadku działalności wytwórczej. W sferze niematerialnej ważnym przedmiotem innowacji jest produkt turystyczny posiadający dość specyficzne cechy, między innymi takie jak: jedność procesu produkcji i konsumpcji, komplementarność, wrażliwość na sezonowość oraz subiektywny element, jakim są „wyobrażenia” turysty na temat nabywanego produktu. Innowacyjność produktowa pozwala wyjść naprzeciw rosnącym wymaganiom i oczekiwaniom turystów, a wysoka jakość produktu zapobiega spadkowi popularności poszczególnych celów podróży. Oprócz produktu istotne znaczenie ma także sam kontakt klienta z usługodawcą (co nie zawsze jest doceniane) oraz wzajemne relacje wytworzone podczas świadczenia usługi (12, s. 469).

    W usługach turystycznych obok innowacji nietechnologicznych równie ważne są innowacje technologiczne, które ogrywają kluczową rolę w rozwoju oraz powstawaniu nowych rodzajów usług (12, s. 468–469). Aby jednak osiągnąć satysfakcjonujące wyniki w tej sferze innowacji, przedsiębiorstwa turystyczne powinny posiadać odpowiednie zaplecze technologiczne. To samo odnosi się do rynku usług turystycznych oferowanych przez Internet, który nie tylko zmienił przyzwyczajenia konsumenta, ale także ułatwił stosowanie nowych strategii marketingowych i organizacyjnych w sektorze turystyki i kultury (np. multimedialność, interaktywność, udostępnianie oferty w sieci oraz możliwość rezerwacji online itp.).

    Wprowadzanie nowoczesnych, innowacyjnych produktów muzealnych jest jednym z warunków większego zainteresowania turystyką muzealną stanowiącą ważną sferę turystyki kulturowej, której głównym celem jest przybliżanie materialnego i niematerialnego dorobku kulturowego dziedzictwa narodowego. Szczególne znaczenie ma to dla ważnego segmentu, jaki stanowią dzieci i młodzież, wpajanie bowiem od najmłodszych lat, ale w sposób dostosowany do potrzeb człowieka XXI wieku, nawyków i postaw odnośnie do uczestnictwa w kulturze wysokiej buduje lokalną, regionalną, narodową tożsamość młodzieży, ale w sposób atrakcyjny i nowoczesny.

    3. Edukacja muzealna w dotychczasowych badaniach

    Jedną z ważniejszych pozycji diagnozujących stan muzealnictwa w Polsce jest raport „Muzea w Polsce 1989–2008”, z którego wbrew powszechnej opinii wynika, że w polskich obiektach muzealnych działalność edukacyjna jest realizowana na odpowiednim poziomie. Według GUS, w 2007 roku w 720 muzeach w Polsce w ramach 6,9 tys. tematów zrealizowano 68 tys. lekcji muzealnych, w których uczestniczyło ponad 1,5 mln uczniów. Muzea wydały także 5,3 tys. różnego rodzaju tytułów publikacji w łącznym nakładzie 6 mln egzemplarzy, obejmujących wszystkie grupy wiekowe, od małych dzieci po Uniwersytet Trzeciego Wieku.

    Jak wynika z raportu, programy proponowane przez muzea są zróżnicowane pod względem przekazywanych treści oraz form ich realizacji. Około 10% muzeów prowadzi zajęcia „aktywne”, w trakcie których dzieci i młodzież uczestniczą w procesie twórczym i poznawczym (m.in. rysowanie, malowanie, rzeźbienie, gry zręcznościowe i terenowe, nauka tradycji ludowych, gra i śpiew, konkursy literackie, stymulacja badań przyrodniczych, nauka rzemiosł). Zajęcia te obejmują około 600 tys. dzieci i młodzieży rocznie. Autorzy raportu podkreślają także, że w wielu rejonach naszego kraju muzea to jedyne instytucje prowadzące edukację w zakresie kultury wysokiej, historii i nauki, podczas gdy pozostałe instytucje (kina, domy kultury, galerie) najczęściej proponują rozrywkę o charakterze komercyjnym.

    Z analizy raportu wynika ponadto, że blisko 717 instytucji muzealnych posiada aktywne strony internetowe, gdzie można znaleźć informację o proponowanych programach edukacyjnych (13, s. 30).

    Powszechność działalności edukacyjnej prowadzonej przez muzea potwierdzają również badania przeprowadzone przez Muzeum Narodowe w Poznaniu, w których wzięło udział 418 muzeów w kraju. Dodatkowo jednak w trakcie tych badań ustalono wiele braków, które obniżają jakość działalności muzeów. Najbardziej dotkliwe mankamenty dotyczą słabej infrastruktury (na przykład braku odpowiednich pomieszczeń na terenie placówek muzealnych), dlatego znaczna część muzeów prowadzi zajęcia edukacyjne w obrębie przestrzeni ekspozycyjnych i dlatego zajęcia mają często charakter doraźny. W przypadku zmian aranżacji ekspozycji czy organizacji nowych wystaw, rezygnuje się z prowadzenia zajęć. Z raportu wynika, że większość badanych muzeów – oprócz braku wyodrębnionych przestrzeni służących działalności edukacyjnej – nie posiada także pracowni warsztatowej, pracowni komputerowej, laboratorium, fototeki czy media/audioteki wykorzystywanej w celach edukacyjnych. Dużym utrudnieniem jest ponadto brak infrastruktury gastronomicznej, z której mogłyby korzystać zorganizowane grupy młodzieży, przyjeżdżające na zajęcia edukacyjne z innych miejscowości, bądź zajęcia mogłyby na przykład trwać dłużej (14, s. 5 i n.).

    4. Muzea i turystyka

    Jak podkreśla Ministerstwo Kultury, ważnym strategicznym celem jest włączenie muzeów w sieć usług turystycznych, czyli tzw. turystyki kulturowej. Realizacja powyższego celu wymusza na muzeach podjęcie wielu zmian związanych z udostępnianiem zbiorów i organizacją edukacji dla regionu. Przyjęte w 2009 roku przez Ministerstwo Kultury podczas Międzynarodowego Dnia Muzeów hasło „Muzea i turystyka” miało na celu podkreślenie coraz bardziej złożonego procesu dostosowania muzeów do wymogów współczesnego rynku usług turystycznych. Efektem powyższego założenia jest także prowadzenie badań i analiz dotyczących sposobu prezentacji kultury, nauki i sztuki dla turystów pochodzących z innych obszarów kulturowych oraz zwracanie większej uwagi na współpracę międzynarodową (13, s. 42).

    Z punktu widzenia turystyki oraz odwiedzającej muzea młodzieży największe znaczenie ma atrakcyjne udostępnianie zbiorów, ich fachowe objaśnienie oraz oferowanie przedsięwzięć edukacyjnych w oparciu o własne kolekcje, do których należy zaliczyć zwiedzanie z przewodnikiem, prezentacje kolekcji tematycznych, lekcje i pokazy muzealne, warsztaty muzealne, zaopatrywanie w materiały informacyjne. Młodzież korzysta wówczas nie tylko z osobistego spotkania z oryginalnymi materiałami, ale opierając się na fachowo przygotowanych zajęciach, ma możliwość w atrakcyjny sposób poszerzyć własną wiedzę. Warto wspomnieć, że oferta dydaktyczna muzeów kierowana jest do grup studenckich, uczniów szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych (9, s. 61).

    Charakterystyczną cechą turystyki muzealnej jest jej duży udział w ofercie tematycznych wycieczek jednodniowych, skoncentrowanych głównie na wizycie w jednym konkretnym muzeum i uczestniczeniu w jego programie edukacyjnym (pokazie, prezentacji, lekcji muzealnej itp.). Niestety dużą wadą edukacyjnych ofert muzealnych jest ich lokalny zasięg i mała znajomość posiadanej oferty przez turystów spoza regionu. Wynika to przede wszystkim z braku umiejętności organizacji skutecznej promocji i reklamy, która potrafiłaby przyciągnąć turystów z bardziej odległych regionów kraju, czy nawet z zagranicy (9, s. 62; 15, s. 10).

    Silną konkurencję dla muzeów tworzą w ostatnich latach w Europie Zachodniej tzw. muzea dziecięce. Nie dysponują one z reguły zbyt wartościowymi czy oryginalnymi eksponatami o znaczeniu kulturowym, ale przyciągają zwiedzających wysokim stopniem interaktywności z zastosowaniem zasady „hands-on”, czyli możliwością bezpośredniego kontaktu z eksponatem oraz multimedialnym przekazem treści. Stosowanie powyższych form znacznie silniej oddziałuje na współczesnych młodych odbiorców (9, s. 63).

    Ekspozycja muzealna powinna być budowana nie tylko na przesłankach naukowych, ale również uwzględniać prawidłowości rządzące zwiedzaniem i percepcją. Przy jej organizacji należy brać pod uwagę potrzeby procesu dydaktycznego, a prezentowane treści powinny:

    • być określone według z góry przyjętego porządku (chronologicznego, historycznego, problemowego),
    • mieć przejrzystą strukturę,
    • zachować warunki komunikatywności przy zastosowaniu różnorodnych środków oddziaływania (sztuka, nauka, technika),
    • dążyć do stworzenia interesujących form plastycznych i rzeczowo przygotowanych informacji,
    • wywołać określone efekty poznawcze i emocjonalne w grupie młodych zwiedzających.

    Dodatkowym czynnikiem, który wpływa na wzrost zainteresowania turystyką muzealną w grupie młodych turystów, może być na przykład zastosowanie strategii aktywnego uczestnictwa (16, s. 23 i n.) lub multimedialnego charakteru ekspozycji muzealnej. Muzea „szklanych gablot” należą już do historii. Przyszłość należy do placówek, które na bazie zgromadzonych eksponatów budują jasny, czytelny i nacechowany emocjami przekaz informacji. Nowoczesne muzeum to miejsce interaktywne, niepozwalające młodemu zwiedzającemu pozostawać biernym widzem, wciągające do dialogu, pobudzające do dociekań czy samodzielnego poszukiwania odpowiedzi. Ekspozycja powinna oddziaływać na wszystkie zmysły młodego człowieka (słuch, wzrok, węch, dotyk). Tak więc by muzeum mogło odnieść sukces, musi wziąć pod uwagę oczekiwania młodego człowieka XXI wieku, żyjącego w cywilizacji informacyjnej i cywilizacji wiedzy. Warto podkreślić, że przełomowym momentem w prezentacji ekspozycji było zastosowanie techniki komputerowej w Muzeum Powstania Warszawskiego, które jest jednym z najnowocześniejszych multimedialnych placówek w kraju. Aby osiągnąć efekt większego zainteresowania danym obiektem muzealnym, twórcy skorzystali ze sprawdzonych doświadczeń zagranicznych, m.in. z Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie czy Muzeum Terroru w Budapeszcie (17). Dobrym przykładem wprowadzania innowacyjności jest także Musée d’Orsay w Paryżu, które jako pierwsze udostępniło swoje zbiory w Internecie poprzez uruchomienie e-muzeum, proponując miłośnikom kultury wirtualne przechadzki po swoich zbiorach (18, s. 39). Obecnie wirtualne wędrówki po zbiorach muzealnych są możliwie w wielu nowoczesnych obiektach.

    5. Analiza oferty edukacyjnej wybranych krakowskich placówek muzealnych

    Kraków postrzegany jest jako miasto unikatowe, zarówno w skali krajowej, jak i europejskiej, co zostało potwierdzone wpisem najstarszej jego części na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Ważnym elementem powyższego dziedzictwa są muzea, czyli miejsca, gdzie na niezbyt dużych powierzchniach prezentuje się dorobek narodowy danego kraju. Z tego też powodu postanowiono przeanalizować atrakcyjność oferty muzealnej skierowanej do młodych odbiorców w kilku wybranych placówkach, bowiem muzea są ważnym punktem prawie każdego programu zwiedzania miasta. W Krakowie funkcjonuje 26 muzeów, 62 galerie i sale wystawiennicze, dlatego do analiz celowo wybrano kilka charakterystycznych dla miasta obiektów, takich jak: Muzeum Narodowe (jest to największa placówka muzealna w Krakowie) oraz kilka muzeów charakteryzujących się specjalistyczną działalnością. Były to następujące muzea: Muzeum Historyczne, Muzeum Przyrodnicze, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”, Muzeum Kopalni Soli w Wieliczce. W wymienionych ośrodkach można spotkać różnorodność zgromadzonego bogactwa narodowego. W powyższym kontekście, a także wielu innych, takich jak wszechstronność oraz innowacyjność proponowanych zajęć edukacyjnych dostosowanych do oczekiwań społeczeństwa wiedzy i społeczeństwa informacyjnego XXI wieku, przeanalizowano ofertę muzealną skierowaną do dzieci i młodzieży.

    5.1. Muzeum Narodowe w Krakowie

    Jest to największa placówka muzealna w Krakowie, utworzona w 1879 roku jako pierwsza narodowa instytucja muzealna Polaków w okresie zaborów. Do końca I wojny światowej muzeum było jedynym wielkim, dostępnym dla publiczności muzeum na ziemiach polskich i do dziś pozostaje placówką o największej liczbie kolekcji, budynków i stałych galerii. W 1934 roku przystąpiono do budowy Nowego Gmachu według projektu, który był w ówczesnej Europie uznany za jedno z nowocześniejszych założeń muzealnych.

    Wybuch II wojny światowej przerwał realizację budowy gmachu, który funkcjonował w niepełnej formie aż do 1970 roku. Rozpoczęty projekt zrealizowano ostatecznie w latach 1971–1990. Muzeum posiada dziewięć oddziałów, takich jak: Sukiennice, Muzeum im. Emeryka Hutten-Czapskiego, Dom Jana Matejki, Dom Józefa Mehoffera, Muzeum Stanisława Wyspiańskiego, Muzeum Karola Szymanowskiego, Pałac Biskupa Erazma Ciołka, Muzeum Książąt Czartoryskich, Bibliotekę Książąt Czartoryskich. W muzeum podziwiać można jedną z najwspanialszych w kraju kolekcji polskiego malarstwa i rzeźby z XV i XVI wieku, dzieła sztuki z okresu Młodej Polski, bogatą kolekcję grafiki, wyrobów rzemiosła artystycznego, tkanin oraz militariów, zbiory numizmatów i dzieł sztuki Dalekiego Wschodu. Ważną pozycją w muzeum jest światowej sławy kolekcja Czartoryskich – rzemiosła i militariów, grafiki oraz malarstwa. Najcenniejsze obrazy muzeum to: Dama z gronostajem Leonarda da Vinci oraz Krajobraz z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta.

    Muzeum proponuje różnorodne formy działań edukacyjnych skierowanych do dzieci w wieku szkolnym, przedszkolnym oraz osób niepełnosprawnych. Tematyka lekcji muzealnych odpowiada założeniom szkolnych programów nauczania, a także uzupełnia i poszerza zawarty w nich zasób wiadomości. Proponowane zajęcia to warsztaty twórcze realizowane w formie zajęć interaktywnych, którym towarzyszą działania plastyczne lub pobudzające twórcze myślenie lekcje muzealne (19). Zakres i różnorodność proponowanych tematów są bardzo bogate, dostosowane do wieku i zainteresowań młodych odbiorców. Poniżej przytoczono kilka wybranych propozycji. Są to:

    • „Legendy krakowskie”. Na podstawie rzeźby autorstwa Wacława Szymanowskiego proponowane są opowieści o dziejach Krakowa;
    • „O kształtach i figurach geometrycznych w sztuce”. Poznawanie i wyjaśnianie pojęcia kubizmu;
    • „Przygody ze sztuką. Pierwsza wizyta w muzeum”. Skąd wzięły się muzea? Czy każdy artysta potrafi malować? Co to jest sztuka?
    • „Przy polskim stole. Historia kuchni, świąteczne obyczaje”. Dzieci poznają wysokiej klasy zabytki, dawne naczynia, ich funkcje, materiały, z których były wykonane;
    • „W kręgu świąt żydowskich. Poznajemy inne kultury”. Dzieci poznają odmienność kultury żydowskiej na podstawie święta Purym. Towarzyszy temu zwyczaj przebierania się, nakładania masek i organizowania korowodów przebierańców;
    • „Światłem malowane. Witraże”. Jak powstaje witraż? Uczestnicy zajęć poznają technikę wykonania i historię witraży. Dzieci oglądają kartony przygotowawcze do wykonania witraży Stanisława Wyspiańskiego i Józefa Mehoffera;
    • „Historia mierzenia czasu. Zegary przez wieki”. Wspólne rozmowy o tym, czym jest czas, co znamionuje jego upływ, czym go mierzymy. Dzieci oglądają stare zegary, począwszy od średniowiecznej klepsydry, a kończąc na ozdobnych zegarach sprzed stu lat;
    • „Na dworze króla Stasia”. Dzieci poznają dwór ostatniego króla Polski, historię tzw. obiadów czwartkowych. Dowiadują się, co król lubił jadać, jaką potrawę podawano mu, gdy był już znudzony towarzystwem, kogo zapraszał do stołu i jak wyglądało jego życie codzienne;
    • „Rycerz i jego zbroja”. Warsztat porusza tematykę średniowiecznego uzbrojenia, technik walki, dworskiego ceremoniału, turniejowych pojedynków, pasowania na rycerza. Dzieci mają możliwość przymierzenia elementów rycerskiego uzbrojenia;
    • „Na średniowiecznym zamku. Dzieje i obyczaje”. Warsztat ma na celu przedstawienie barwnych obyczajów ludzi średniowiecza oraz prezentację średniowiecznych zamków, które są pozostałościami miejsc niegdyś tętniących życiem.

     

    5.2. Aquarium i Muzeum Przyrodnicze w Krakowie

    Muzeum gromadzi żywe okazy fauny i flory z najodleglejszych zakątków świata, tworząc najbardziej egzotyczne miejsce w Krakowie i jedyny tego typu obiekt w Polsce. Największym atutem działalności muzeum jest interaktywność oraz otwarcie na indywidualne potrzeby zwiedzającego. Jest to nowoczesne i multimedialne muzeum, które umożliwia zwiedzającym aktywne uczestniczenie w życiu egzotycznych i niedostępnych na co dzień zwierząt z najodleglejszych zakątków świata. Znajduje się tutaj jedyne zoo, które pozwala wszystkim zwiedzającym zaglądać za kulisy ekspozycji (20).

    Muzeum posiada bogaty program edukacyjny przeznaczony dla przedszkoli, szkół podstawowych, gimnazjów, liceów. Stwarza możliwość realizacji szkolnych programów w niecodzienny, ciekawy sposób, dając szansę zobaczenia żywych zwierząt i zaobserwowania ich naturalnych zachowań. Zajęcia oparte są na szeregu animacji prowadzonych w małych, kameralnych grupach, wykorzystujących różnego rodzaju gry i zabawy z elementami edukacji. Muzeum zrywa z tradycyjną konwencją ekspozycji i wykorzystuje sprawdzone wzorce z placówek o podobnym charakterze funkcjonujących w Seattle Aquarium, National Aquarium w Baltimore, New England Aquarium czy Sydney Aquarium. Odwiedzający nie znajdą tutaj zakurzonych gablot, mało zaangażowanych przewodników ani nudnego i „szkolnego” podejścia do prowadzonych zajęć. Czynniki decydujące o atrakcyjności zajęć to:

    • możliwość bezpośredniej interakcji z niektórymi zwierzętami;
    • prowadzenie działań na podstawie zasady hands on learning;
    • sieć multimedialnych kiosków informacyjnych z panelami dotykowymi, gdzie można zasięgnąć dodatkowych informacji o eksponowanych zwierzętach;
    • realizacja nowych przedsięwzięć z zakresu oferty edukacyjnej, czyli wirtualna wycieczka po muzeum za pośrednictwem strony internetowej.

     

    5.3. Kopalnia Soli w Wieliczce

    Kopalnia Soli w Wieliczce stanowi jedyny obiekt górniczy na świecie czynny bez przerwy od średniowiecza do chwili obecnej. Jej oryginalne wyrobiska (chodniki, pochylnie, komory eksploatacyjne, jeziora, szyby, szybiki) o łącznej długości około 300 km usytuowane są na 9 poziomach i sięgają do głębokości 327 m, ilustrując wszystkie etapy rozwoju techniki górniczej w poszczególnych epokach historycznych.

    Kopalnia ze względu na swoją wartość historyczną w 1978 roku została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego UNESCO. Historia Wieliczki, która sięga czasów średniowiecza, prezentuje przegląd rozwoju technik górniczych, kształtowania się organizacji pracy i zarządzania, powstawania uregulowań prawnych w przemyśle (21).

    Z myślą o małych turystach kopalnia przygotowała unikatowe programy zwiedzania skierowane do grup szkolnych i przedszkolnych. Dzięki niecodziennej lekcji w solnych podziemiach młodzi odkrywcy mogą aktywnie przyswajać wiedzę dotyczącą jednego z najbardziej znanych polskich zabytków. Udział w proponowanych zajęciach rozwija wyobraźnię, wrażliwość na piękno otoczenia oraz kreatywność poprzez aktywne uczestnictwo w proponowanych zabawach i przydzielanych zadaniach. Oferta dla grup szkolnych zawiera propozycje, w których realizowane są m.in. następujące tematy (22):

    • „Odkrywamy Solilandię”, czyli wędrówka przez solne podziemia połączona z odkrywaniem tajemnic bajkowego świata Solilandii ukrytego w wielickiej kopalni. Jest to oferta przeznaczona dla dzieci w wieku 5–10 lat. Powyższa trasa turystyczna została wyróżniona prestiżową nagrodą ODYS 2006 za baśniowy program zwiedzania. „Odkrywanie Solilandii” określono mianem „najlepszej oferty własnej w turystyce młodzieżowej”. Oferta została również „najlepszym produktem turystycznym” w IV edycji konkursu Polskiej Organizacji Turystycznej.
    • „Śladami legend wielickiej kopalni”, czyli podziemna wędrówka śladami legend górniczych połączona z aktywizującymi dzieci atrakcjami. Celem zajęć jest poznanie legend związanych z wielicką kopalnią oraz wzbogacenie wiedzy o najcenniejszym polskim zabytku.
    • „Zostań eksploratorem kopalnianych głębin” – to pełna niespodzianek i wyzwań eskapada przez tajemnicze wielickie podziemia. Program został przygotowany z myślą o uzupełnieniu treści programowych z zakresu geografii i historii Polski realizowanych w gimnazjach i szkołach średnich. Udział w zajęciach doskonale rozwija umiejętności społeczne, takie jak: komunikacja interpersonalna, rywalizacja, współpraca w grupie.

     

    5.4. Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”

    Muzeum zostało powołane do życia w 1994 roku jako oddział Muzeum Narodowego w Krakowie. Uzyskując status jednostki działającej samodzielnie, od 2007 roku pełni rolę europejskiego ośrodka Dalekiego Wschodu. Pod względem form i efektów działalność muzeum jest zbieżna z rozumieniem roli współczesnej instytucji kultury, która wprowadza nowe, pozamuzealne formy aktywności, wykraczające poza tradycyjną działalność związaną z gromadzeniem, opracowywaniem i udostępnianiem zbiorów. Zgodnie z powszechną tendencją dokonywanych współcześnie zmian, dawne muzeum w typie „świątyni sztuki” stopniowo przekształca się w prężnie działające centrum kultury, którego głównym celem jest upowszechnianie sztuki poprzez działania interdyscyplinarne, akcentujące przede wszystkim szeroko rozumianą edukację. Popularyzując od wielu lat wiedzę na temat Japonii, stosuje zróżnicowane metody, środki i formy pracy, m.in. takie jak działalność multimedialna oraz posługiwanie się nowoczesnymi środkami audiowizualnymi. Wszystko po to, aby pomóc odbiorcy wychowanemu w europejskim kręgu kulturowym zrozumieć specyfikę kultury Azji (23).

    Oferta edukacyjna dla przedszkoli, szkół podstawowych i ponadpodstawowych to poznawanie przez dzieci i młodzież w sposób niekonwencjonalny kultury japońskiej. Dzięki specjalnie opracowanemu programowi „Japonia wczoraj i dziś” zwiedzający mogą w atrakcyjnej i ciekawej formie zapoznać się ze sztuką i techniką Kraju Kwitnącej Wiśni. Stosowane formy przekazu treści to film pokazujący Japonię na tle zmieniających się pór roku oraz prezentacja multimedialna dostosowana do wieku odbiorców i przedstawiająca wybrane zagadnienia kultury, sztuki i życia codziennego w tym kraju. Ponadto muzeum proponuje młodzieży ciekawe warsztaty, takie jak (24):

    • Origami – warsztaty japońskiej sztuki składania papieru;
    • Kaligrafia – kreślenie pędzelkiem podstawowych znaków pisma japońskiego;
    • Ceremonia herbaciana – japońska ceremonia parzenia herbaty;
    • Kimono – prezentacja tradycyjnego japońskiego stroju wraz z dodatkami;
    • Ikebana –japońska sztuka układania kwiatów;
    • Ogród zen – poznawanie zasad tworzenia tradycyjnych ogrodów japońskich;
    • Furoshiki – wiązania chusty służącej tradycyjnie w Japonii do pakowania i przenoszenia różnych przedmiotów.

     

    5.5. Muzeum Historyczne

    Muzeum Historyczne Miasta Krakowa powstało w 1899 roku. Jednym z ważniejszych podjętych działań był jubileuszowy projekt z okazji 750. rocznicy lokacji Krakowa na prawie magdeburskim, zrealizowany w latach 2005–2007, w ramach którego zaproponowano cykl wystaw pt. Legendy i tajemnice Krakowa. Wdrożono także inne ważne projekty. W 2005 roku uruchomiono w strukturze MHK nowy oddział Dzieje Nowej Huty. W 2007 roku udostępniono trasę turystyczną Mury Obronne – Barbakan. W 2008 roku powołano nowy oddział muzeum, w dawnej Niemieckiej Fabryce Wyrobów Emaliowanych, której właścicielem w czasie II wojny światowej był Oskar Schindler. Powstała tam wystawa stała Kraków – czas okupacji (1939–1945). W 2010 roku udostępniono zwiedzającym podziemną trasę turystyczną „Rynek Podziemny”, która stanowi połączenie rezerwatu archeologicznego z nowoczesną, multimedialną ekspozycją. Wszystkie podejmowane działania mają na celu dostosowanie placówki do standardów europejskiego muzealnictwa (25).

    Muzeum prowadzi szeroką edukację dla dzieci i młodzieży, a ciekawą propozycją jest „Wiosna z Muzeomanią”, gdzie zaproponowano następujące warsztaty (26):

    • „Akademia Małego Odkrywcy”: Jak pracuje archeolog; Lata dwudzieste, lata trzydzieste…; Żądza pieniądza, czyli rzecz o numizmatach; O Nowej to Hucie piosenka;
    • „Kraków naprawdę dla wszystkich”: Życie codzienne w dawnym Krakowie; O kulturze i zwyczajach Żydów krakowskich; prezentacja wystawy stałej „Dom mieszczański”; Broń biała na przestrzeni dziejów.

    Muzeum oferuje także programy edukacyjne dla młodzieży szkolnej:

    • „Zagraj w Kraków” (interaktywne spacery edukacyjne): Krakowskie getto we wspomnieniach m.in. Tadeusza Pankiewicza; Dzieciństwo wśród murów;
    • „Najpiękniejsze budowle Krakowa” (warsztaty plastyczne): Broń biała na przestrzeni dziejów; Lokujemy miasto; Legendy i zwyczaje krakowskie. Warsztaty dają dzieciom możliwość poznania najpopularniejszych legend, prezentują genezę charakterystycznych dla Krakowa dawnych zwyczajów;
    • „Z pergaminem i piórem – w kancelarii skryby miejskiego” (warsztaty pisarskie). Uczestnicy zajęć poznają warsztat pracy średniowiecznego pisarza na przykładzie kancelarii miejskiej (metody przygotowania pergaminu i atramentu, przycinanie piór, wykonanie pieczęci itp.);
    • „Turnieje rycerskie”: widowisko historyczno-edukacyjne, które ma na celu przybliżenie widzom elementów kultury rycerskiej z okresu jej największej świetności, czyli z czasów bitwy pod Grunwaldem (1410 r.);
    • „Dzieje Nowej Huty” (lekcje muzealne): Od Wandy do Sendzimira, czyli krótka historia Nowej Huty; Nie od razu Nową Hutę zbudowano – rzecz o historii dawnych miejscowości tworzących dzisiejszą Nową Hutę.

    W ramach Muzeum Historycznego działa Muzeum PRL-u (27), powołane w 2008 roku. W przyszłości ma powstać w nim nowoczesna, multimedialna placówka muzealna poświęcona dziejom Polski w latach 1944–1989, gdzie zostaną zgromadzone przedmioty codziennego użytku, ogłoszenia, druki, zdjęcia, nagrania radiowe, telewizyjne, kroniki filmowe, fragmenty filmów fabularnych i dokumentalnych. W chwili obecnej muzeum proponuje projekt „Włóż buty, przyjdź do Huty”, który jest pierwszą w Polsce multimedialną ścieżką edukacyjną z elementami gry ulicznej. Poprzez wprowadzenie tej innowacji wycieczka po Nowej Hucie staje się atrakcyjnym i niezapomnianym przeżyciem (28).

    6. Ocena wysokości cen biletów wstępu do muzeów w Krakowie

    Chęć oglądania ekspozycji muzealnych wynika nie tylko z atrakcyjnego czy nowatorskiego jej zaprezentowania, często czynnikiem decydującym jest też cena biletów. Od wielu lat prowadzone są badania dotyczące ruchu turystycznego w Krakowie, w których jednym z analizowanych elementów jest ocena wysokości cen atrakcji turystycznych, m.in. biletów wstępu do muzeum. Respondentami biorącymi udział w badaniu była między innymi młodzież, która oceniała powyższą kategorię. Opinie zebrano od młodzieży dorastającej (16–19 r.ż.) oraz dorosłej (20–24 r.ż.) pochodzącej z kraju i z zagranicy (29). Z przeprowadzonych badań wynika, że dla prawie połowy młodych turystów bilety wstępu do muzeów nie są drogie, a wręcz kształtują się na odpowiednim poziomie. Taką opinię wyraziła prawie połowa młodzieży szkolnej z Polski (47%) i z zagranicy (49,2%) oraz dorosłej młodzieży polskiej (53%) i zagranicznej (47,4%). Pozostała grupa respondentów uważała, że ceny biletów są zbyt wysokie albo zbyt niskie, a różnice dotyczyły opinii wyrażanych przez młodzież polską i zagraniczną.

    Tablica 1. Opinia młodzieży polskiej i zagranicznej na temat cen biletów wstępu do muzeów

    Opinia dotycząca cen biletów Młodzież 16–19 lat
    Cena
    wysoka odpowiednia niska wysoka odpowiednia niska
    N N N % % %
    Młodzież polska 42 119 18 16,6 47 7,1
    Młodzież z zagranicy 4 32 13 6,2 49,2 20

     

    Opinia dotycząca cen biletów Młodzież 20–24 lata
    Cena
    wysoka odpowiednia niska wysoka odpowiednia niska
    N N N % % %
    Młodzież polska 37 143 14 13,7 53 5,2
    Młodzież z zagranicy 11 118 60 4,4 47,4 24,1

    Źródło: opracowanie własne na podstawie danych uzyskanych z Małopolskiej Organizacji Turystycznej.

    Zbyt wysoka cena biletów stanowiła znacznie większą barierę dla młodzieży szkolnej i dorosłej z kraju (16,6%; 13,7%) niż z zagranicy (6,2%; 4,4%). Z kolei na temat niskich cen wstępu do muzeum opinia przedstawia się odwrotnie. Większa grupa młodzieży szkolnej i dorosłej z zagranicy (20%; 24,1%) niż z kraju (7,1%; 5,2%) uznała, że ceny biletów są niskie.

    7. Podsumowanie

    Warto zauważyć, że muzeum we współczesnym świecie spełnia wiele potrzeb młodzieży, takich jak: potrzeba doznań estetycznych, zaspokajania ciekawości, pogłębiania wiedzy, kształtowania światopoglądu, poszukiwania wzorców i ideałów życiowych, potrzeba przyjemnego i wartościowego spędzania wolnego czasu (18, s. 36–37). Aby rozwinąć swoją działalność lub utrzymać ważną pozycję, muzea muszą aktywnie odpowiadać na wyzwania i potrzeby młodzieży żyjącej współcześnie. Zmiany są konieczne, gdyż z badań prowadzonych przez Instytut Turystyki w Warszawie w latach 2002–2009 wynika, że zwiedzanie muzeów i zabytków przez młodzież podczas długoterminowych wyjazdów turystycznych nie było zbyt często preferowaną formą spędzania czasu. W latach 2006–2009 taki stan rzeczy dotyczył mniej niż co piątego młodego turysty. Jeszcze mniejsze zainteresowanie kulturą młodzież wykazuje podczas wyjazdów krótkoterminowych.

    Aby obiekty muzealne zmieniały swój wizerunek z tzw. „sanktuariów kultury” na obiekty nowoczesne i atrakcyjne dla młodego turysty, konieczne jest wprowadzanie zmian w sposobie prezentacji ekspozycji, a jest to możliwe poprzez:− wdrażanie innowacyjnych produktów;

    • proponowanie spotkań muzealnych na zasadzie strategii aktywnego uczestnictwa w procesie twórczym i poznawczym oraz proponowanie zasady hands-on;
    • wprowadzanie innowacji technologicznych, czyli wykorzystanie technik komputerowych oraz wiedzy informatycznej (multimedialny charakter ekspozycji muzealnej, wysoki stopień interaktywności, udostępnianie zbiorów w sieci).

    Proponowane zmiany powinny być oczywiście bezpieczne dla najmłodszych zwiedzających (30).

    Analizując ofertę wybranych krakowskich placówek muzealnych, takich jak: Muzeum Narodowe, Muzeum Historyczne, Muzeum Przyrodnicze, Muzeum Kopalni Soli w Wieliczce, gdzie ekspozycja dotyczy również turystyki zdrowotnej (31), Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”, Muzeum Przyrodnicze, można zauważyć, że są to muzea nowoczesne, proponujące wiele ciekawych, atrakcyjnych i innowacyjnych rozwiązań edukacyjnych. Wśród nich można wymienić:

    • ciekawie organizowane lekcje i warsztaty muzealne wykorzystujące multimedialne i interaktywne techniki komputerowe (Muzeum Narodowe, Muzeum Historyczne, Muzeum Przyrodnicze, Muzeum Kopalni Soli w Wieliczce, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”, Muzeum Przyrodnicze);
    • udostępnianie zbiorów w Internecie poprzez organizację tzw. e-muzeów (Muzeum Narodowe, Muzeum Przyrodnicze, Muzeum Historyczne);
    • proponowanie zasady hands-on (Muzeum Narodowe, Muzeum Przyrodnicze, Kopalnia Soli w Wieliczce);
    • organizowanie spotkań muzealnych na zasadzie strategii aktywnego uczestnictwa (Muzeum Narodowe, Kopalnia Soli w Wieliczce, Muzeum Przyrodnicze);
    • oferowanie dzieciom i młodzieży „aktywnych” zajęć poprzez uczestnictwo w procesie twórczym i poznawczym (Muzeum Narodowe, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”, Kopalnia Soli w Wieliczce);
    • oferta dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnej (Muzeum Narodowe, Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej „Manggha”).

    We współczesnym świecie muzeum jest jedną z najważniejszych instytucji funkcjonujących w sferze kultury, dlatego trudno wyobrazić sobie wycieczkę szkolną bez zwiedzania muzeów. Jednak jak wynika z analiz, muzea nie są tylko skarbnicami zbytków, ale aktywnie uczestnicząc w rozwoju nauki i kultury, stają się atrakcjami turystycznymi miasta, regionu, kraju, są istotnym czynnikiem rozwoju turystyki. Jednym z ważniejszych segmentów rynku turystycznego jest młodzież oraz dzieci, dlatego powyższe analizy mogą być przydatne wielu placówkom muzealnym w przygotowaniu odpowiedniej oferty edukacyjnej dla młodych turystów.

    Przeprowadzona analiza dowiodła, że pomimo powszechnie panującej opinii na temat placówek muzealnych jako jednostek mało elastycznych, proponujących sztywny i niezbyt atrakcyjny program zwiedzania, w omówionych na łamach niniejszego artykułu muzeach zauważalna jest istotna zmiana w podejściu do najmłodszych zwiedzających. Zaprezentowane w artykule ośrodki krakowskie wprowadziły wiele ciekawych propozycji edukacyjnych (warsztaty twórcze, lekcje muzealne, imprezy okolicznościowe) oraz stosują nowoczesne techniki przekazu treści, aby zachęcić dzieci i młodzież do częstego ich odwiedzania. Wydaje się, że przedstawione placówki muzealne mogą stanowić wzór do naśladowania dla innych muzeów, szczególnie działających w mniejszych miejscowościach. Dąży się bowiem do tego, by muzea, obok innych placówek kultury, stawały się miejscami spotkań mieszkańców danych miejscowości.

    Bibliografia

    1. Łaciak J., Aktywność turystyczna młodzieży w 2002 roku, Instytut Turystyki, Warszawa 2003. ISBN 83-88376-26-8.
    2. Łaciak J., Aktywność turystyczna młodzieży w 2004 roku, Instytut Turystyki, Warszawa 2005. ISBN 83-60302-60-X.
    3. Łaciak J., Aktywność turystyczna młodzieży w 2005 roku, Instytut Turystyki, Warszawa 2006. ISBN 83-60302-22-7.
    4. Łaciak J., Aktywność turystyczna młodzieży w 2007 roku, Instytut Turystyki, Warszawa 2008.
    5. Łaciak J., Aktywność turystyczna młodzieży w 2008 roku, Instytut Turystyki, Warszawa 2009.
    6. Łaciak J., Aktywność turystyczna młodzieży w 2009 roku, Instytut Turystyki, Warszawa 2010.
    7. Alejziak B., Aktywność turystyczna młodzieży polskiej. Analiza porównawcza lata 2002–2008. Wybrane zagadnienia – część pierwsza, „Turystyka i Rekreacja” 2010, t. 6.
    8. Ustawa z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach, Dz.U. z 1997 r. nr 5, poz. 24, z późn. zm.
    9. Rohrscheidt A.M., Turystyka kulturowa: fenomen, potencjał, perspektywy, Wydawnictwo KMB Druk, Gnieźnieńska Wyższa Szkoła Humanistyczno-Menedżerska Milenium, Gniezno 2008. ISBN 978-83-61352-00-6.
    10. Oslo Manual, Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation Data, a joint publication of OECD and Eurostat, Organization for Economic Co-operation and Development, Statistical Office of the European Communities, 2005.
    11. Alejziak B., Innowacyjna gospodarka a turystyka. W: Rozwój turystyki w warunkach Unii Europejskiej, red. W. Cabaj, J. Feczka, Kieleckie Towarzystwo Edukacji Ekonomicznej: na zlecenie Wyższej Szkoły Ekonomii i Prawa im. prof. Edwarda Lipińskiego, Kielce 2009. ISBN 978-83-60056-27-1.
    12. Hjalager A.M., Repairing Innovation Defectiveness in Tourism, „Toursim Management” 2002, nr 23.
    13. Folga-Januszewska D., Muzea w Polsce 1989–2008. Stan, zachodzące zmiany i kierunki rozwoju muzeów w Europie oraz rekomendacje dla muzeów polskich, Raport opracowany na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, Warszawa 2008.
    14. Raport o stanie edukacji muzealnej w Polsce. Podsumowanie I etapu badań, oprac. M. Szeląg, Muzeum Narodowe w Poznaniu, Forum Edukatorów Muzealnych [online, dostęp 30.04.2011], Poznań 2010. Dostępny w Internecie: http://www.edukacjamuzealna.pl/download/Raport_o_stanie_edukacji_muzealnej_w_Polsce-podsumowanie_I_etapu_badan.pdf.
    15. Wilkońska A., Oferta muzealna Krakowa i krakowskiego obszaru metropolitalnego na rynku turystycznym. Raport z badań. Badania zrealizowane na zlecenie Urzędu Miasta Krakowa w ramach projektu pt. „Produkt muzealny w wybranych miastach świata – promocja szlaków muzeów w Europie”, Kraków 2010.
    16. Midura F., Dziedzictwo – Muzea – Krajoznawstwo – Turystyka. Pojęcia i podstawowe problemy. W: Rola muzeów w turystyce i krajoznawstwie, red. A. Toczewski, Muzeum Ziemi Lubuskiej, Zielona Góra 2006. ISBN 83-88426-40-0.
    17. Muzeum Powstania Warszawskiego, O muzeum [online, dostęp 5.05.2011], Warszawa 2010. Dostępny w Internecie: http://www.1944.pl/o_muzeum/.
    18. Stasiak A., Muzea wobec wyzwań współczesnej turystyki. W: Rola muzeów w turystyce i krajoznawstwie, red. A. Toczewski, Muzeum Ziemi Lubuskiej, Zielona Góra 2006. ISBN 83-88426-40-0.
    19. Muzeum Narodowe w Krakowie, Edukacja, Program dla szkół [online, dostęp 30.04.2011], Kraków 2009. Dostępny w Internecie: http://www.edukacja.muzeum.krakow.pl/programy/szkoly.
    20. Aquarium, Muzeum Przyrodnicze Kraków, Programy edukacyjne [online, dostęp 30.04.2011]. Dostępny w Internecie: http://www.aquariumkrakow.com/programy_edukacyjne.php.
    21. Kopalnia Soli „Wieliczka”, Trasa Turystyczna, O kopalni [online, dostęp 30.04.2011], Wieliczka 2010. Dostępny w Internecie: http://www.kopalnia.pl/site.php?action=site&urlMain=1,841,1,841,,&&id_site=841&level=841.
    22. Kopalnia Soli „Wieliczka”, Trasa Turystyczna, Kopalnia dzieciom [online, dostęp 30.04.2011], Wieliczka 2010. Dostępny w Internecie: http://www.kopalnia.pl/index.php?id_language=1&id_location=3&.
    23. Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, O nas [online, dostęp 30.04.2011], Kraków 2008. Dostępny w Internecie: http://www.manggha.krakow.pl/o-nas.
    24. Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, Edukacja: oferta edukacyjna [online, dostęp 30.04.2011], Kraków 2008. Dostępny w Internecie: http://www.manggha.krakow.pl/edukacja/oferta-edukacyjna.
    25. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, O muzeum [online, dostęp 30.04.2011]. Dostępny w Internecie: http://mhk.pl/o_muzeum/historia.
    26. Muzeum Historyczne Miasta Krakowa, Edukacja [online, dostęp 30.04.2011]. Dostępny w Internecie: http://mhk.pl/edukacja.
    27. Muzeum PRL-u, O Muzeum [online, dostęp 30.04.2011], Kraków 2009. Dostępny w Internecie: http://www.muzprl.pl/O-Muzeum.64.0.html.
    28. Muzeum PRL-u, Włóż buty, przyjdź do Huty! [online, dostęp 30.04.2011]. Kraków 2009. Dostępny w Internecie: http://www.muzprl.pl/Wloz-buty-przyjdz-do-Huty.162.0.html.
    29. Alejziak B., Kraków jako ważny ośrodek turystyki młodzieżowej. Na podstawie badań ruchu turystycznego w 2008 roku. W: Góry – Człowiek – Turystyka. Księga jubileuszowa dedykowana prof. dr. hab. Andrzejowi Matuszykowi w 75. rocznicę urodzin, red. P. Cybula, M. Czyż, S. Owsianowska, Proksenia, Kraków 2011. ISBN 978-83-60789-38-4.
    30. Dworzecki J., Bezpieczeństwo w ruchu lądowym na Śląsku, Wyższa Szkoła Bankowości i Finansów w Bielsku-Białej, Bielsko-Biała 2010. ISBN 978-83-61310-56-3, 978-83-62674-00-8.
    31. Hadzik A., Turystyka zdrowotna uzdrowisk, Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego im. J. Kukuczki, Katowice 2009. ISBN 978-83-60841-29-7.