Publikacje

Zeszyty Naukowe MWSE w Tarnowie » 2011, nr 2(19), Piekut Marlena, Prace z Zakresu Zarządzania, Zarządzanie przedsiębiorstwem » ,

MARLENA PIEKUT: Innowacyjność przedsiębiorstw w Polsce i w innych krajach europejskich

Pobierz artykuł w PDF

    STRESZCZENIE: Celem artykułu była analiza danych statystycznych dotyczących innowacyjności przedsiębiorców z Polski i innych krajów europejskich. Do opracowania wykorzystano dane GUS i Eurostat. W artykule przedstawiono dane dotyczące ośrodków wspierających innowacyjność. Przeanalizowano ilość związków kooperacyjnych zawieranych przez przedsiębiorców z innymi jednostkami w Polsce i dane te skonfrontowano ze statystykami z pozostałych krajów europejskich. Scharakteryzowano rodzaje innowacji i aktywność przedsiębiorców w zależności od rodzaju wprowadzanej innowacji. Przedstawiono także nakłady na działalność innowacyjną w Polsce.
    Przeprowadzona analiza ukazała, że na terenie Polski przybywa ośrodków innowacyjności i są to jednostki coraz bardziej wyspecjalizowane. Polscy przedsiębiorcy w ograniczonym stopniu podejmują współpracę w zakresie działalności innowacyjnej z innymi jednostkami. Zaobserwowano także, że zwiększają się nakłady na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach i ilość wprowadzanych innowacji. Dostrzega się jednak duże zróżnicowanie regionalne. Dominującą rolę w działalności innowacyjnej pełnią Mazowsze i Śląsk. Liderami we wprowadzaniu innowacji wśród krajów europejskich są przedsiębiorcy z Niemiec, Włoch, Wielkiej Brytanii, Francji i Hiszpanii. Warto też podkreślić, że istnieje kilka możliwości wsparcia działań innowacyjnych, w szczególności ze środków pochodzących z budżetu Unii Europejskiej. Przedsiębiorcy mogą otrzymać wsparcie na wzmocnienie potencjału działów badawczo-rozwojowych, wsparcie zakupu technologii, wsparcie przeznaczone na ochronę własności intelektualnej w przedsiębiorstwach oraz wsparcie prac badawczych.

    1. Wprowadzenie

    Wypracowanie każdej innowacji wymaga wszechstronnej wiedzy, doświadczeń i umiejętności z wielu dziedzin. Thomas Edison powiedział, że „geniusz jest w jednym procencie inspiracją, a w dziewięćdziesięciu dziewięciu poceniem się”. Innowacje wymagają nakładów sił psychicznych i fizycznych, wymagają też środków finansowych i materialnych. Przy tworzeniu innowacji należy wykazywać przedsiębiorczość i wiarę, że osiągnie się sukces.

    Publikacje Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju oraz Eurostat definiują innowację jako wdrożenie nowego lub istotnie ulepszonego produktu (wyrobu lub usługi), nowego lub istotnie ulepszonego procesu, nowej metody marketingu lub nowej metody organizacji w zakresie praktyk biznesowych, organizacji miejsca pracy bądź relacji ze środowiskiem zewnętrznym (1).

    W Polsce badaniami działalności innowacyjnej zajmuje się Główny Urząd Statystyczny. Zgodnie z definicją GUS działalność innowacyjna to szereg działań o charakterze naukowym (badawczym), organizacyjnym, technicznym, handlowym i finansowym, których celem jest zaprojektowanie i wdrożenie nowych lub istotnie ulepszonych produktów czy też procesów. Produkty te i procesy muszą być nowe przynajmniej dla wprowadzającego je przedsiębiorstwa. Działalność innowacyjną może prowadzić samo przedsiębiorstwo na swoim terenie lub może polegać ona na nabyciu dóbr, usług, a także wiedzy ze źródeł zewnętrznych (2).

    Powstawanie innowacji odbywa się w ramach działalności innowacyjnej, która obejmuje działania o charakterze badawczym (naukowym), finansowym, organizacyjnym i handlowym. Innowacja jest zatem efektem złożonego, wielopoziomowego procesu innowacyjnego. Andrzej H. Jasiński (3) w obrazowy sposób przedstawia istotę procesu innowacyjnego. Stwierdza, że innowacja ma „dwie nogi”, z czego jedna stoi w sferze badawczo-rozwojowej, a druga w sferze produkcji.

    W modelu procesu innowacyjnego można wyróżnić kilka faz. Ewa Pawlak (4) zauważa, że w większości modeli występują następujące etapy: inkubacji pomysłu, wdrożenia pomysłu oraz rozpowszechnienia pomysłu. Ponadto proces ten cechuje się sprzężeniem i współzależnością poszczególnych etapów, wysokim ryzykiem, wykorzystaniem różnych (wewnętrznych i zewnętrznych) źródeł informacji, a także dużą kosztownością i jest wytworem określonego stanu wiedzy.

    Innowację można zatem postrzegać jako efekt partnerstwa uczestników procesu innowacyjnego. Aby współpraca między uczestnikami procesu innowacyjnego prowadziła do sukcesu, przedsiębiorstwo i jednostka B+R musi widzieć w tym obopólną korzyść. Z reguły potrzebny jest jeszcze trzeci partner, którego rola będzie sprowadzała się do doradztwa i pośrednictwa obu wcześniejszym partnerom. Zadania te może wykonać na przykład ośrodek innowacji lub centrum transferu technologii. Wdrożenie innowacji jest zazwyczaj kosztowne, dlatego w procesie tym pojawia się kolejny partner (bank), wspomagający wprowadzenie nowego rozwiązania naukowo-technicznego. Oprócz tego innowacja jest najczęściej zjawiskiem lokalnym, co skłania do nawiązania współpracy z jednostką samorządu terytorialnego. Wszystkie wymienione strony powinny utworzyć między sobą sieć partnerstwa, do której z czasem mogą przystępować również inne podmioty (3).

    Innowacyjność to cecha podmiotów gospodarczych, to szczególny zasób, który umożliwia przedsiębiorcze działanie w celu efektywnej alokacji możliwych do zdobycia oraz posiadanych zasobów finansowych, rzeczowych i organizacyjnych, a także ukształtowanie optymalnej konfiguracji przewag konkurencyjnych (5).

    Czynniki kształtujące innowacyjność w przedsiębiorstwach najogólniej można podzielić na uwarunkowania związane z makrootoczeniem, a więc niezależne lub słabo zależne od przedsiębiorstwa, i uwarunkowania związane z mikrootoczeniem, czyli te które poddają się procesowi zarządzania przedsiębiorstwem i tworzą jego wewnętrzne zasoby.

    Do czynników zewnętrznych wpływających na tworzenie innowacji można zaliczyć m.in. uwarunkowania systemu społeczno-gospodarczego i prawnego, ogólny poziom rozwoju danego kraju, stopień otwartości gospodarki i możliwości inwestycyjne, praktykę i zasady prowadzonej polityki gospodarczej, w tym w szczególności polityki innowacyjnej. Natomiast do czynników wewnętrznych zalicza się m.in.: osobowość i doświadczenie przedsiębiorców, cechy pracowników przedsiębiorstw (ambicje, wykształcenie), lokalizację firmy, otoczenie rynkowe.

    Według A.H. Jasińskiego (6) przedsiębiorstwa innowacyjne to inteligentne organizacje ustawicznie generujące i realizujące wszelkie przejawy innowacyjności, reagujące dynamicznie na radykalne zmiany otoczenia, a dzięki tym działaniom znajdujące uznanie u odbiorców ze względu na wysoki poziom nowoczesności i konkurencyjności.

    Celem pracy jest prezentacja analizy wybranych wyników badań statystycznych dotyczących poziomu innowacyjności polskich przedsiębiorstw oraz porównanie tych wartości ze wskaźnikami dla Unii Europejskiej. W pierwszej części dokonano opisu otoczenia przedsiębiorstwa do prowadzenia innowacyjnych przedsięwzięć. W drugiej części skupiono się na znaczeniu związków kooperacyjnych oraz przytoczono dane statystyczne odnoszące się do liczby tworzonych powiązań. Trzecia część obejmuje charakterystykę rodzajów innowacji wprowadzanych w przedsiębiorstwach w Polsce i wybranych krajach europejskich. Ostatnia część odnosi się do nakładów na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach w Polsce. Materiał źródłowy stanowią dane GUS oraz Eurostat.

    2. Otoczenie innowacyjnego biznesu

    Istotną rolę w tworzeniu innowacji odgrywa otoczenie instytucjonalne oraz polityka strukturalna, regionalna i przemysłowa państwa, wspierająca działalność innowacyjną podmiotów gospodarczych. Władysława Jastrzębska (7) wskazuje, że system innowacji należy rozumieć jako sieć instytucji publicznych i prywatnych, których działanie i współpraca przyczyniają się do wytwarzania, modyfikacji, adaptacji i rozpowszechniania innowacji, a także nowych technologii w regionie.

    Instytucje tworzące otoczenie innowacyjnych przedsiębiorstw to władze samorządowe, uczelnie, jednostki badawczo-naukowe, instytucje kredytowe oraz finansowe, specjalistyczne jednostki wspierające innowacyjność, a także sieciowe systemy wsparcia.

    Według danych GUS (8) liczba jednostek prowadzących działalność badawczo-rozwojową w Polsce ulega stopniowemu wzrostowi. W 1995 roku działało 738 takich jednostek, w 2003 roku ich liczba zwiększyła się do 925, a w 2008 roku do 1157. Wśród jednostek badawczo-rozwojowych największą grupę stanowią jednostki rozwojowe (w 2008 roku ponad 55% ogółu jednostek). Na drugim miejscu znalazły się jednostki naukowe i badawczo-rozwojowe, które stanowiły w 2008 roku ponad 23% ogółu jednostek, na trzecim miejscu odnotowano natomiast szkoły wyższe, których w całej populacji jednostek prowadzących działalność badawczo-rozwojową było około 17%.

    Innowacje kosztują, dlatego w otoczeniu innowacyjnego przedsiębiorstwa konieczna jest obecność instytucji kredytowych i finansowych. Na rynku oferowane są różne formy finansowania zewnętrznego. Oprócz kredytów dostępne są fundusze pomocowe, w tym środki pochodzące z funduszy unijnych, pożyczki sektora pozabankowego, a także fundusze private equity. Warto zwrócić uwagę, że w obecnym okresie programowania Unia Europejska proponuje wiele możliwych źródeł finansowania działalności innowacyjnej. Przedsiębiorcy mogą otrzymać wsparcie na wzmocnienie potencjału działów badawczo-rozwojowych, wsparcie zakupu technologii, wsparcie przeznaczone na ochronę własności intelektualnej w przedsiębiorstwach oraz wsparcie prac badawczych. Ponadto mogą się ubiegać o środki z dwóch rodzajów programów: krajowych i regionalnych. Programy te nie są wobec siebie konkurencyjne, lecz wzajemnie się uzupełniają. Programem na poziomie krajowym wspierającym przedsiębiorców otwartych na innowacje jest Program Operacyjny Innowacyjna Gospodarka, którego podstawowym celem jest rozwój polskiej gospodarki w oparciu o innowacyjne przedsiębiorstwa. Osiągnięcie celu głównego jest możliwe poprzez realizację celów szczegółowych, które obejmują: zwiększenie innowacyjności przedsiębiorstw, wzrost konkurencyjności polskiej nauki, zwiększenie roli nauki w rozwoju gospodarczym, zwiększenie udziału innowacyjnych produktów polskiej gospodarki w rynku międzynarodowym, tworzenie trwałych i lepszych miejsc pracy oraz wzrost wykorzystania technologii informacyjnych i komunikacyjnych w gospodarce.

    Kolejny element otoczenia innowacyjnego przedsiębiorstwa to specjalistyczne jednostki wspierające innowacyjność. Na podstawie danych z Raportu o Ośrodkach Innowacji i Przedsiębiorczości w Polsce (9) wskazano, że w połowie 2009 roku działało około 717 ośrodków innowacji i przedsiębiorczości, z czego 28% stanowiły podmioty oferujące pomoc dla innowacyjnej przedsiębiorczości.

    Największą grupę Ośrodków Innowacyjności i Przedsiębiorczości tworzyły ośrodki szkoleniowo-doradcze i informacyjne (w 2009 roku 318 jednostek). W Raporcie (9) zaznacza się, że stosunkowo duża ilość tego rodzaju ośrodków spowodowana jest łatwością ich uruchomienia, przy relatywnie niskich nakładach finansowych, a szerokie możliwości świadczenia usług doradczych, informacyjnych i szkoleniowych dają swobodę organizacyjną. Drugą grupę pod względem ilości stanowiły centra transferu technologii (87 jednostek), a trzecią lokalne i regionalne fundusze pożyczkowe (82 jednostki). Dalsze pozycje zajęły: fundusze poręczeń kredytowych, akademickie inkubatory przedsiębiorczości, inkubatory przedsiębiorczości oraz parki technologiczne i inicjatywy parkowe. Najmniej liczną grupą były natomiast fundusze kapitału zalążkowego oraz sieci aniołów biznesu.

    Największe nasycenie Ośrodkami Innowacji i Przedsiębiorczości występowało w województwach: śląskim (87 jednostek), mazowieckim (65) oraz wielkopolskim (64), zaś najmniej tych jednostek działało na Opolszczyźnie (17), w Lubuskiem (22) i w Świętokrzyskiem (23). Na terenach wiejskich odnotowano 6 ośrodków (por. 9).

    Ważnym elementem otoczenia innowacyjnego biznesu są też sieciowe systemy wsparcia, jak na przykład Krajowa Sieć Innowacji, Krajowy System Usług dla Małych i Średnich Przedsiębiorstw czy regionalne centra informacji. Zakres usług świadczonych przez te jednostki dostępny jest na stronach internetowych, m.in.: http://ksu.parp.gov.pl/pl/o_nas/zakres_uslug_ksu?first=Y, http://fpe.org.pl/krajowa-siec-innowacji/krajowa-siec-innowacji.aspx.

    3.  Kooperacja w zakresie działalności innowacyjnej

    Prowadzenie działalności badawczo-rozwojowej w przedsiębiorstwach i wdrażanie innowacji pomaga osiągnąć korzystną pozycję na rynkach międzynarodowych. Doświadczenia wielu krajów będących liderami innowacji i gospodarki opartej na wiedzy wskazują, że determinantą istotnie sprzyjającą innowacyjności przedsiębiorstw i gospodarki jest wzmacnianie powiązań pomiędzy sferą badawczo-rozwojową a biznesem (10). Przedsiębiorstwa funkcjonujące na rynkach zachodnich kładą duży nacisk na sferę badawczo-rozwojową i innowacyjną, co wiąże się oczywiście z przeznaczaniem dużych nakładów finansowych (11).

    Wskazuje się, że nieodzownym elementem realizacji projektów innowacyjnych jest tworzenie związków kooperacyjnych. W Polsce natomiast kooperacja to zjawisko niezbyt powszechne i dlatego możliwość wykorzystania funduszy z programów ramowych czasem staje się ograniczona. Na związkach kooperacyjnych najbardziej zyskują małe przedsiębiorstwa, ponieważ to z reguły duże przedsiębiorstwa wchodzą w relacje ze sferą badawczo-rozwojową (12).

    Według danych GUS (8) w latach 2006–2008 współpracowało aktywnie z innymi jednostkami w projektach innowacyjnych ponad 8% przedsiębiorstw przemysłowych oraz około 7% przedsiębiorstw usługowych. Oznacza to spadek w stosunku do okresu 2004–2006, kiedy współpracę taką deklarowało 11% przedsiębiorstw przemysłowych i usługowych. Skłonność do współpracy wzrastała wraz z wielkością przedsiębiorstwa, i tak w przedsiębiorstwach przemysłowych współpracowało około 4% przedsiębiorstw małych (zatrudniających od 10 do 49 osób), około 15% przedsiębiorstw średnich (o liczbie pracujących 50–249) i prawie 41% przedsiębiorstw dużych (o liczbie pracujących powyżej 249). W sektorze usług współpracę taką podjęło około 5% przedsiębiorstw małych, 12% przedsiębiorstw średnich i 34% przedsiębiorstw dużych. Dane GUS wskazują także, że przedsiębiorstwa w ograniczonym stopniu wykorzystują zewnętrzne źródła w procesie innowacyjnym. Jeżeli przedsiębiorstwa współpracują już z zewnętrznymi partnerami, to najczęściej są to ich bezpośredni dostawcy, odbiorcy lub inne przedsiębiorstwa, a nie zewnętrzne jednostki badawczo-rozwojowe.

    Podobne wyniki otrzymano z badania przeprowadzonego przez Pentor, na którego podstawie stwierdzono, że większość przedsiębiorstw nie współpracowała z żadnymi partnerami zewnętrznymi. Te przedsiębiorstwa, które podejmowały współpracę, czyniły to z dostawcami, odbiorcami lub konkurentami. Jedynie 6% małych i średnich przedsiębiorstw deklarowało współpracę z instytucjami naukowo-badawczymi (13).

    Zauważono także (14) niskie zainteresowanie przedsiębiorców źródłami finansowania, które wspierają współpracę świata biznesu z naukowcami. Mimo dostępnego kapitału na tego rodzaju współpracę trudności tkwią w komunikowaniu się obu stron.

    Rys. 1. Liczba wszystkich rodzajów kooperacji z udziałem przedsiębiorstw w krajach europejskich w 2008 r.

    Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat.

    Z danych Eurostat wynika, że najwięcej związków kooperacyjnych tworzą przedsiębiorstwa z Wielkiej Brytanii – w 2008 roku odnotowano prawie 21 tysięcy różnego rodzaju związków kooperacyjnych (rys. 1). Drugie miejsce pod względem działalności kooperacyjnej zajęły przedsiębiorstwa z Niemiec (ponad 16 800), a trzecią pozycję przedsiębiorstwa z Francji (prawie 11 tysięcy). Najmniejszą ilość związków kooperacyjnych odnotowano na Malcie oraz Łotwie.

    W celu stymulacji współpracy pomiędzy przedsiębiorcami i przedsiębiorcami a instytucjami otoczenia biznesu PARP (15) rekomenduje pobudzanie powstawania struktur klastrowych, prace w zakresie Regionalnych Strategii Innowacji, poprawę jakości funkcjonowania otoczenia prawnego biznesu, poprawę jakości funkcjonowania ośrodków badawczo-rozwojowych, stymulowanie współpracy z zagranicznymi inwestorami, a także z przedstawicielami administracji.

    W ramach funduszy unijnych w grupie działań wspierających budowę i rozwój proinnowacyjnych organizacji sieciowych wyróżnia się takie działania, jak: „Wspieranie rozwoju powiązań kooperacyjnych o znaczeniu ponadregionalnym” (działanie 5.1.), „Wspieranie instytucji otoczenia biznesu, świadczących usługi proinnowacyjne oraz ich sieci o znaczeniu ponadregionalnym” (działanie 5.2.), „Wsparcie wdrożeń wyników prac B+R” (działanie 4.1.), „Wsparcie projektów celowych” (działanie 1.4.). Dwa ostatnie działania wspierają tzw. dipole organizacyjne. Instytucje badawczo-rozwojowe przygotowują część badawczą projektu w ramach projektu 1.4., natomiast przedsiębiorcy komercjalizują wyniki badań w ramach działania 4.1.

    4. Rodzaje innowacji

    Innowacje można podzielić ze względu na rodzaj zmiany, jaką zastosowano, i tak wyróżnia się innowacje produktowe, procesowe, organizacyjne, marketingowe oraz ekoinnowacje. Innowacją produktową są wszelkiego rodzaju zmiany polegające na udoskonaleniu produktów (towarów i usług) już wytwarzanych przez przedsiębiorstwo. Jako innowację uznaje się znaczące ulepszenie parametrów technicznych, komponentów i materiałów oraz funkcjonalności. Innowacje tego typu mogą powstawać w oparciu o całkowicie nowe technologie, połączenie istniejących technologii w nowych zastosowaniach lub wykorzystanie nowej wiedzy (8).

    Innowacje procesowe dotyczą natomiast zmiany w stosowanych przez przedsiębiorstwo metodach świadczenia usług czy metodach wytwarzania produktów, a także w sposobach docierania z produktem do odbiorców. Ich celem jest produkcja lub dostarczenie nowych bądź udoskonalonych produktów, które nie mogłyby być wytworzone czy dostarczone za pomocą metod tradycyjnych. Metody te obejmują dokonywanie zmian w urządzeniach bądź w organizacji produkcji, mogą również stanowić połączenie tych dwóch rodzajów zmian lub być rezultatem wykorzystania nowej wiedzy (8).

    Na podstawie badań GUS dotyczących działalności innowacyjnej stwierdzono, że w latach 2006–2008 udział przedsiębiorstw, które wprowadziły innowacje produktowe lub procesowe, zmniejszył się w stosunku do poprzedniego okresu badawczego. W sektorze usług wyniósł około 16% w porównaniu z 21% w latach 2002–2004, natomiast w przemyśle odpowiednio 21% wobec 23%. Zarówno w przemyśle, jak i w sektorze usług innowacje wprowadzano głównie w przedsiębiorstwach dużych, w których pracowało ponad 249 osób. Innowację produktową lub procesową wprowadziło prawie 61% przedsiębiorstw dużych działających w przemyśle i 48% działających w sektorze usług. Udział przedsiębiorstw średnich, czyli takich w których zatrudnienie wynosiło od 50 do 249 osób, wprowadzających innowacje procesowe lub produktowe wynosił w przemyśle niepełne 33%, a w sektorze usług 25%. Przedsiębiorstwa małe często nie stać na prace badawczo-rozwojowe prowadzące do innowacji. Udział przedsiębiorstw małych wprowadzających w omawianym okresie innowację produktową lub procesową stanowił w przemyśle około 16%, a w sektorze usług niepełne 13% (16).

    Z danych Eurostat wynika, że przedsiębiorstwa z Niemiec, Włoch oraz Wielkiej Brytanii są najaktywniejsze we wprowadzaniu innowacji technologicznych (procesowych i produktowych). W 2008 roku innowacje technologiczne wprowadzono w ponad 25 tysiącach przedsiębiorstw z Włoch i w ponad 21 tysiącach przedsiębiorstw z Niemiec (rys. 2). Na trzeciej pozycji uplasowała się Wielka Brytania z około 13 tysiącami przedsiębiorstw. W Polsce ponad 4200 przedsiębiorstw wprowadziło innowacje technologiczne, co dało siódmą pozycję wśród 27 analizowanych krajów. Najmniej przedsiębiorstw wprowadzających innowacje technologiczne odnotowano na Malcie i Cyprze.

    Rys. 2. Liczba przedsiębiorstw z innowacjami technologicznymi (procesowymi, produktowymi, bieżącymi lub porzuconymi) nowymi jedynie dla firmy i nowymi na rynku w krajach europejskich w 2008 r., na wykres naniesiono liczbę przedsiębiorstw z innowacjami nowymi w skali rynku

    Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat.

    Wybór drogi rozwoju przedsiębiorstwa, uwzględniającej wiodącą rolę innowacji produktowych, oznacza konieczność obserwowania zmian w potrzebach i zachowaniach nabywców oraz kontrolę poczynań konkurentów w zakresie tworzenia i wprowadzania nowych produktów na rynek. Podjęcie rywalizacji rynkowej na polu innowacji produktowych wymaga od przedsiębiorstw posiadania i umiejętnego wykorzystania zasobów ludzkich, zasobów finansowych ukierunkowanych na działalność B+R, zasobów materialno-rzeczowych oraz innowacyjnej kultury przedsiębiorstw (17).

    Polska Konfederacja Pracodawców Prywatnych LEWIATAN, BRE Bank i Dun & Bradstreet prowadzą systematyczny program badawczy nad innowacyjnością polskiej gospodarki i promują innowacyjne przedsiębiorstwa. Najbardziej innowacyjne przedsiębiorstwa w zakresie innowacji procesowych to IBM Polska, Jotkel Krzywonos Jan, Uniwersytet Jagielloński. Najbardziej innowacyjne firmy w zakresie innowacji produktowych to Damel, Belma Accessories Systems, Gdańska Stocznia „Remontowa” im. J. Piłsudskiego (14).

    Kolejny typ innowacji to innowacja organizacyjna, która jest wynikiem wprowadzania nowej metody organizacji w biznesowych praktykach przedsiębiorstwa, organizacji miejsca pracy lub w relacjach zewnętrznych. Zmiany organizacyjne tylko wtedy są uznawane za innowacje organizacyjne, gdy wywierają pozytywny, mierzalny wpływ na wyniki przedsiębiorstwa (8).

    Z danych GUS za okres 2006–2008 (8) wynika, że innowacje organizacyjne wprowadziło około 44% dużych przedsiębiorstw działających w przemyśle i 43% działających w sektorze usług. W przedsiębiorstwach średnich tego typu innowacje wprowadziło 20% przedsiębiorstw działających w przemyśle i 24% funkcjonujących w sektorze usług. Przedsiębiorstwa małe wprowadzające innowacje organizacyjne stanowiły 9% w przemyśle i 12% w sektorze usług. Najczęściej wprowadzaną innowacją organizacyjną były nowe metody podziału zadań i uprawnień decyzyjnych. Innowację tę wprowadziło ponad 9% przedsiębiorstw przemysłowych i prawie 12% przedsiębiorstw działających w sektorze usług.

    Z danych Eurostat wynika, że najaktywniejszymi we wprowadzaniu innowacji organizacyjnych są przedsiębiorcy z Niemiec – ponad 64 tysiące przedsiębiorstw wprowadziło innowacje organizacyjne (rys. 3). Drugą pozycję pod tym względem zajęli Włosi, a trzecią Francuzi. Polscy przedsiębiorcy uplasowali się na ósmym miejscu wśród 28 krajów europejskich z 7230 przedsiębiorstwami wprowadzającymi innowacje organizacyjne.

    Rys. 3. Liczba przedsiębiorstw wprowadzających innowacje organizacyjne w krajach europejskich w 2008 r.

    Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat.

    Na czele Rankingu Najbardziej Innowacyjnych Firm w Polsce (14) pod względem innowacji organizacyjnych znalazły się ICN Polfa Rzeszów, Istrial oraz Zakład Produkcji Automatyki Sieciowej.

    Innowacja marketingowa dotyczy wzornictwa i opakowania, metod sprzedaży wyrobów i usług, promocji i reklamy wyrobów i usług, a także metod (strategii) ustalania cen wyrobów i usług. Celem jej jest trafienie w oczekiwania klientów, otwarcie nowych rynków bądź zmiana pozycji produktów danej firmy na dotychczasowym rynku (8).

    Według danych GUS (8) innowacje marketingowe w latach 2006–2008 wprowadziło w przemyśle 33% przedsiębiorstw dużych, 17% średnich  i 11% małych. W sektorze usług udziały przedsiębiorstw wprowadzających innowacje marketingowe przedstawiały się następująco: 36%, 20%, 12%.

    Spośród innowacji marketingowych najczęściej wprowadzano:
    -w przemyśle – nowe metody kształtowania cen wyrobów i usług (8% jednostek);
    -w sektorze usług – nowe media lub techniki promocji produktów (9% jednostek).
    Dane Eurostat wskazują, że najwięcej przedsiębiorstw wprowadzających innowacje marketingowe w 2008 roku zlokalizowanych było w Niemczech (ponad 71 tysięcy) i we Włoszech (niepełne 36 tysięcy) (rys. 4). Polska z 7099 przedsiębiorstwami wprowadzającymi innowacje marketingowe zajęła siódmą pozycję wśród 26 krajów europejskich. Najmniejszą liczbę przedsiębiorców wprowadzających innowacje marketingowe odnotowano na Malcie i Cyprze.

    Rys. 4. Liczba przedsiębiorstw wprowadzających innowacje marketingowe w krajach europejskich w 2008 r.

     Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat.

    Liderami w zakresie innowacji marketingowych według danych z badania „Kamerton Innowacyjności” są Gdańska Stocznia „Remontowa”, Fiat Auto Poland (Zakład w Tychach) oraz Zakład Produkcji Automatyki Sieciowej (14).

    W badaniach GUS w latach 2006–2008 (8) pojawiła się nowa kategoria innowacji, tzw. ekoinnowacje, czyli innowacje przynoszące korzyści dla środowiska zarówno w okresie wytwarzania produktu, jak i w czasie jego użytkowania czy wykorzystywania. Ekoinnowacje zostały wprowadzone w ponad 26% przedsiębiorstw przemysłowych oraz w około 16% przedsiębiorstw funkcjonujących w sektorze usług. Jako główną przyczynę wprowadzania ekoinnowacji podano regulacje dotyczące środowiska. Powód ten wskazano w ponad 11% przedsiębiorstw przemysłowych oraz ponad 6% przedsiębiorstw usługowych. Najczęściej wprowadzaną ekoinnowacją była innowacja zmniejszająca zanieczyszczenie gleby, wody lub powietrza (około 14% jednostek przemysłowych i 6% w sektorze usług) oraz przyczyniająca się do zmniejszenia zanieczyszczenia środowiska lub poziomu hałasu –(12% jednostek w przemyśle i 7% w sektorze usług) (8).

    W literaturze przedmiotu podkreślane jest (18), że im przedsiębiorstwa są większe, tym częściej prowadzą działalność w obszarze innowacji. Wynika to z faktu, że większe podmioty dysponują większym potencjałem do prowadzenia działalności innowacyjnej, posiadają większy dostęp do lepiej wykształconej kadry kierowniczej, bardziej profesjonalnych menedżerów i większe możliwości finansowe. Duże przedsiębiorstwa funkcjonują też na większych rynkach, na których obecna jest silniejsza konkurencja, co wymusza na nich zachowania innowacyjne. Przedsiębiorstwa małe i średnie cechują się mniejszym zakresem działalności opartym na mniejszej liczbie produktów, stąd też przestrzeń dla innowacji jest relatywnie mniejsza.

    Badanie przeprowadzone przez Pentor Research International wskazało, że wśród polskiego sektora małych i średnich przedsiębiorstw brakuje przedsiębiorstw z wysokim potencjałem do wprowadzania innowacji. Innowacje produktowe, które były nowością w skali branży, wprowadziło 8% ankietowanych podmiotów, innowacje procesowe – 9%, innowacje organizacyjne – 3%, a marketingowe – 4%. Na wyniki takie wpływa zapewne skromny udział przedsiębiorstw (4%) posiadających własną jednostkę, która projektuje i rozwija nowe produkty i technologię. Jak stwierdzono, zdecydowana większość rozwiązań wprowadzanych w przedsiębiorstwach była innowacjami na skalę firmy. I tak innowacji produktowych było 60%, procesowych – 71%, organizacyjnych – 83%, natomiast marketingowych – 68% (13).

    Największe udziały przemysłowych przedsiębiorstw innowacyjnych odnotowano w województwach: mazowieckim (około 45% ogółu), warmińsko-mazurskim (prawie 43%), śląskim (ponad 41%) (rys. 5). Najmniej przedsiębiorstw przemysłowych wprowadzających innowacje znajdowało się na terenie województw lubuskiego (28%) oraz pomorskiego (niepełne 30%). Nowe lub istotnie ulepszone produkty wprowadziło prawie 35% ogółu przedsiębiorstw przemysłowych działających na terenie województwa warmińsko-mazurskiego oraz 34% na terenie województwa mazowieckiego i były to najwyższe udziały. Wprowadzenie nowych produktów na rynek było specjalizacją województw śląskiego (ponad 18% ogółu), podkarpackiego (ponad 17%), a także dolnośląskiego (prawie 17%). Najsłabiej we wprowadzaniu nowych produktów na rynek wypadły województwa warmińsko-mazurskie (około 8% ogółu) oraz pomorskie (niepełne 10%). W nowych lub istotnie ulepszonych procesach przodowały przedsiębiorstwa z województw mazowieckiego (ponad 34% ogółu) i warmińsko-mazurskiego (ponad 30%).

    Rys. 5. Struktura przedsiębiorstw innowacyjnych w przemyśle według rodzajów wprowadzonych innowacji i województw w latach 2005–2007; przedsiębiorstwa, które wprowadziły innowacje w % ogółu przedsiębiorstw

     Źródło: opracowanie własne na podstawie (2).

    Teresa Taranko (19) wskazuje, że przedsiębiorstwa działające w Polsce w procesie kreowania innowacji w większości posiadają własne działy B+R i pracowników prowadzących badania nad nowościami – prawie 80% firm innowacyjnych realizuje innowacje samodzielnie z własnymi pracownikami i zapleczem badawczym. Zauważa ponadto, że innowacyjne przedsiębiorstwa wykazują skłonność do współpracy z firmami konsultingowymi, natomiast zamykają się na współpracę z otoczeniem zewnętrznym, a także niechętnie tworzą sieci powiązań i różnego rodzaju klastrów.

    Dane Eurostat wskazują, że w krajach, w których najwięcej przedsiębiorstw wprowadza innowacje, również najwięcej porzuca lub zawiesza tę działalność. W 2008 roku w populacji przedsiębiorstw z Włoch 1424 porzuciły lub wstrzymały prowadzoną działalność, w Niemczech natomiast było 1251 takich przedsiębiorstw (rys. 6). W Polsce odnotowano 34 przypadki przedsiębiorstw porzucających lub zawieszających działalność innowacyjną.

    Rys. 6. Liczba przedsiębiorstw porzucających lub zawieszających działalność innowacyjną przed jej zakończeniem w 2008 r.

     Źródło: opracowanie własne na podstawie danych Eurostat.

    Jak podają Agnieszka Biernat-Jarka i Ewa Grzymska (20), główne problemy z wprowadzaniem innowacji w Polsce wynikają z niskiego poziomu zatrudnienia w sektorach gospodarki opartej na wiedzy, małej ilości specjalistów wdrażających procesy innowacyjne, ograniczeń finansowych, a także słabej integracji środowisk naukowych i gospodarczych. Wymienia się również bariery prawne i podatkowe. Barierę stanowi też nikła motywacja niektórych przedsiębiorców, którzy z góry spisują się na porażkę w obszarze innowacji (21). Ci przedsiębiorcy wolą bazować na pewnych, wypraktykowanych już rozwiązaniach. Z drugiej strony także pracownicy obawiają się innowacji i są z reguły nastawieni do nich sceptycznie. Pracowników cechuje pewien opór wobec zmian, ponieważ wprowadzanie innowacji wiąże się z wchodzeniem w nowe role i stosunki, z przejmowaniem nowych zadań. Pracownicy, którzy nie posiadają właściwych informacji na temat wprowadzanych zmian, mają zachwiane poczucie bezpieczeństwa. Należy więc tak wspierać różne pomysły i rozwiązania, aby pracownicy mieli świadomość, że zmiany są niezbędne.

    1. Nakłady na działalność innowacyjną

    Dane GUS wskazują, że nakłady na działalność innowacyjną w przemyśle w latach 1999–2009 kształtowały się od 11 501 mln zł w 2001 roku, kiedy to odnotowano najniższy ich poziom, do 246 684 mln zł w 2008 roku (tabl. 1). W 2009 roku zanotowano spadek wydatków na działalność innowacyjną o około 8 punktów procentowych w porównaniu z rokiem 2008.

    W 2008 roku nakłady na innowacje odnoszące się do produktów oraz procesów wynosiły (16):
    -w przemyśle 25,6 mld zł, co w porównaniu z rokiem 2006 dawało wartość wyższą o prawie 44%;
    -w sektorze usług 12,6 mld zł, w stosunku do roku 2006 uległy one zwiększeniu o około 52%.

    Tablica 1

     

    Nakłady na działalność innowacyjną w przemyśle w latach 1999–2009 w cenach bieżących

    Rok 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
    Działalność innowacyjna
    (mln zł)
    15250 12235 11501 13848 15512 15628 14670 16558 20223 24684 22652
    Dynamika nakładów
    rok poprzedni = 100%
    100,0 80,2 94,0 120,4 112,0 100,7 93,9 112,9 122,1 122,1 91,8

     

    Źródło: obliczenia własne na podstawie (22).

    Warto jednak zaznaczyć, że udział przedsiębiorstw, które poniosły nakłady na innowacje produktowe i procesowe w 2008 roku, był niższy niż w 2006 roku (17% przedsiębiorstw przemysłowych w stosunku do 20% oraz 13% w sektorze usług w stosunku do 19%). Wzrost dotyczył natomiast wartości nakładów przypadających na jedno przedsiębiorstwo (16).

    Rys. 7. Nakłady na działalność innowacyjną w zakresie innowacji produktowych i procesowych w przedsiębiorstwach przemysłowych w wybranych latach 2000–2009

    Źródło: opracowanie własne na podstawie (22; 2).

    Polscy przedsiębiorcy prowadzą działalność innowacyjną głównie w oparciu o modernizację swego parku maszynowego (rys. 7). W 2000 roku nakłady na inwestycje na maszyny, urządzenia techniczne oraz narzędzia i środki transportu wynosiły około 6602 mln zł, podczas gdy w 2009 roku kształtowały się na poziomie 13 313 mln zł i stanowiły 64% ogółu wydatków na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach przemysłowych. Drugą kategorię pod względem wielkości przeznaczanych kwot stanowiły budynki i budowle – w 2009 roku przeznaczono na nie ponad 4659 mln zł, co dawało ponad 28% wydatków ogółem. Na działalność badawczo-rozwojową w przedsiębiorstwach przemysłowych w 2009 roku wydano prawie 2173 mln zł, tj. ponad 8% wydatków ogółem.

    W przekroju województw dominującą rolę w nakładach na działalność innowacyjną miały województwa mazowieckie i śląskie (rys. 8). Najmniej w innowacyjność inwestowały przedsiębiorstwa przemysłowe z województw lubuskiego, podlaskiego oraz zachodniopomorskiego. W latach 2005–2009 największą dynamikę wzrostu wydatków na działalność innowacyjną w przemyśle odnotowano w województwach łódzkim (prawie sześciokrotny wzrost) oraz lubuskim (ponad dwuipółkrotny). Z kolei największy spadek wydatków zaobserwowano w województwie wielkopolskim.

    Rys. 8. Nakłady na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach przemysłowych według województw w latach 2005–2009, w mln zł, wartości liczbowe podane na wykresie dotyczą roku 2009

     Źródło: opracowanie własne na podstawie (22).

    6. Podsumowanie

    Rokrocznie na terenie Polski przybywa ośrodków innowacyjności, następuje także ich specjalizacja. Zwiększają się nakłady na działalność innowacyjną w przedsiębiorstwach i ilość wprowadzanych innowacji. Dostrzega się jednak duże zróżnicowanie regionalne. Dominującą rolę w działalności innowacyjnej pełnią Mazowsze i Śląsk. W województwach tych przedsiębiorcy przeznaczają najwięcej na innowacje. Stwierdzono także, że polscy przedsiębiorcy w niewielkim stopniu podejmują współpracę w zakresie działalności innowacyjnej z innymi jednostkami.

    Liderami we wprowadzaniu innowacji są przedsiębiorcy z Niemiec, Włoch, Wielkiej Brytanii, Francji i Hiszpanii. Polscy przedsiębiorcy sytuują się w pierwszej dziesiątce krajów europejskich pod względem ilości wprowadzanych innowacji.

    Kończąc, warto zwrócić uwagę, że skuteczne wykorzystanie funduszy unijnych na potrzeby wzmocnienia innowacyjności sektora małych i średnich przedsiębiorstw jest nieodzowne, ale wymaga czynnej postawy przedsiębiorców, odpowiednio aktywizowanych przez politykę innowacyjną kraju. Działania państwa powinny zachęcać przedsiębiorców do współpracy z ośrodkami naukowo-badawczymi. Stymulacja taka jest pożądana z punktu widzenia rozwoju gospodarczego kraju.

    Bibliografia

    1.  Oslo Manual, Guidelines for Collecting and Interpreting Innovation Data, OECD, Eurostat 2005.
    2.  Nauka i technika w 2007 r., GUS, Warszawa 2009.
    3.  Jasiński A.H. (red.), Innowacje małych i średnich przedsiębiorstw w świetle badań empirycznych, Promocja XXI, Warszawa 2009. ISBN 978-83-921491-6-3.
    4.  Pawlak E., Innowacje w kulturze organizacyjnej mikro i małych przedsiębiorstw. W: J. Szpon (red.), Innowacje jako źródło konkurencyjności nowoczesnego przedsiębiorstwa, Economicus, Szczecin 2009. ISBN 978-83-60606-41-4.
    5.  Osbert-Pociecha G., Innowacyjność przedsiębiorstw. W: J. Lichtarski (red.), Podstawy nauki o przedsiębiorstwie, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. O. Langego we Wrocławiu, Wrocław 2005. ISBN 83-7011-770-8.
    6.  Jasiński A.H., Przedsiębiorstwo innowacyjne na rynku, Książka i Wiedza, Warszawa 1992. ISBN 83-05-12617-X.
    7.  Jastrzębska W., Pobudzanie aktywności innowacyjnej małych i średnich przedsiębiorstw w teorii systemów innowacji i polityce innowacyjnej Unii Europejskiej. W: Nierówności społeczne a wzrost gospodarczy, Zeszyt nr 7, Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów 2005.
    8.  Nauka i technika w 2008 r., GUS, Warszawa 2010.
    9.  Matusiak K. (red.), Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce. Raport 2009, PARP, Łódź–Warszawa 2009.
    10. Łącka I., Jednostki badawczo-rozwojowe partnerami innowacyjnych MŚP. W: M. Bąk, P. Kulawczuk (red.), Warunki skutecznej współpracy pomiędzy nauką a przedsiębiorstwami, Instytut Badań nad Demokracją i Przedsiębiorstwem Prywatnym, Krajowa Fundacja Kultury Przedsiębiorczości – Gdynia, Warszawa 2009. ISBN 978-83-927151-6-0.
    11. Szopik K., Stymulanty działalności badawczo-rozwojowej i innowacyjnej w aspekcie wzrostu konkurencyjności polskich przedsiębiorstw, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego” nr 416, Prace Instytutu Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw 2006, nr 47, s. 123–136.
    12. Świadek A., Kooperacja w systemach innowacyjnych, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego” nr 416, Prace Instytutu Ekonomiki i Organizacji Przedsiębiorstw 2006, nr 47, s. 147–156.
    13. Żołnierski A., Wykorzystanie technologii informacyjnych i innowacyjność w małych i średnich przedsiębiorstwach w Polsce w świetle badań empirycznych. W: A. Jasiński (red.), Innowacje małych i średnich przedsiębiorstw w świetle badań empirycznych, Promocja XXI, Warszawa 2009. ISBN 978-83-921491-6-3.
    14. Starczewska-Krzysztoszek M., Ranking Najbardziej Innowacyjnych Firm w Polsce, Kamerton Innowacyjności 2008, Warszawa 2008.
    15. Górzyński M., Pander W., Koć P., Tworzenie związków kooperacyjnych między MŚP oraz MŚP i instytucjami otoczenia biznesu, PARP, Warszawa 2006. ISBN 83-60009-36-8.
    16. GUS 2009, Działalność innowacyjna przedsiębiorstw w latach 2006–2008. Notatka informacyjna. Materiał na konferencję prasową w dniu 23.09.2009.
    17. Taranko T., Aktywność innowacyjna polskich przedsiębiorstw a ich udział w procesach konkurencyjnych, „Studia i Prace Kolegium Zarządzania i Finansów”, z. 106, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2011, s. 28–50.
    18. Łapiński J., Innowacje w przedsiębiorstwach. W: Innowacyjność 2010, PARP, Warszawa 2010. ISBN 978-83-7633-025-9.
    19. Taranko T., Aktywność innowacyjna polskich przedsiębiorstw a ich udział w procesach konkurencyjnych, „Studia i Prace Kolegium Zarządzania i Finansów” z. 106, Szkoła Główna Handlowa, Warszawa 2011, s. 28–50.
    20. Biernat-Jarka A., Grzymska E., Bariery wzrostu innowacyjności przedsiębiorstw w Polsce na przykładzie firm sektora MŚP, „Acta Scientiarum Oeconomia” 2009, nr 9 (1), s. 23–28.
    21. Piekut M., Innowacyjna przedsiębiorczość szansą rozwoju sektora MŚP, „Ekonomika i Organizacja Gospodarki Żywnościowej” 2010, nr 86, s. 41–54.
    22. Rocznik Statystyczny Przemysłu, GUS, Warszawa 2009–2011. ISSN 1231-8957.